Contact
+31 (0)70 35 96 955
In de Nederlandse geschiedenis zijn 183 lokale referenda gehouden. Het eerste lokale referendum werd in 1906 gehouden, voor 1906 zijn geen lokale referenda bekend. Meer Democratie heeft een overzicht samengesteld van alle lokale referenda tot en met 2018. KWINK groep heeft dit overzicht aangevuld tot heden. Hierin vallen een aantal zaken op.
Dit artikel gaat over lokale (gemeentelijke) referenda. Voor zover bekend is er nooit een provinciaal referendum gehouden en er zijn drie landelijke referenda gehouden (Europese grondwet in 2005, Oekraïne associatieverdrag in 2016 en de wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten 2018). Deze hebben we niet meegenomen in onze analyse.
Vanaf de jaren ’90 neemt het aantal referenda sterk toe
In totaal zijn er 183 lokale referenda gehouden in Nederland. Vooral in de jaren ’90, ’00 en ’10 zijn veel lokale referenda gehouden. Vanaf de jaren ’90 gaan veel referenda over een eventuele herindeling van of fusie tussen gemeenten (waarover hieronder meer). Dit leidt tot veel referenda.
Veel referenda gingen over herindeling of fusie tussen gemeenten
Het (bij verre) meest voorkomende onderwerp van een referendum is herindeling van of fusie tussen gemeenten. Ca. 45% van alle lokale referenda gaan over vragen met betrekking tot het fuseren met andere gemeenten. Het valt op dat de opkomst bij deze referenda bovengemiddeld hoog is. Emoties en identiteitsargumenten spelen in dergelijke referenda vaak sterk mee. De uitkomsten zijn wisselend: er wordt niet significant meer ‘voor’ (zoals in Weesp in 2018) of ‘tegen’ (zoals in Scherpenzeel in 2021) gestemd.
De categorie die daarna het meest onderwerp van een referendum is is lokale inrichting & voorzieningen. Hieronder scharen we onder andere parkeren (Katwijk, Zandvoort, Zaanstad e.a.), inrichting van groen/parken (Leiden, Haarlem, Nijmegen, Den Helder) en zwembaden/sportaccommodaties (Oosterhout, Zoetermeer). Het gaat hier om ca. 20% van de gehouden referenda.
Overige onderwerpen van referenda zijn moeilijk te clusteren. Denk hierbij aan wel/niet renovatie van een gemeentehuis, verruiming van de winkeltijden of het afvalbeleid.
Een meerderheid stemt vaker ‘tegen’ dan ‘voor’
In 43% van de referenda stemt de meerderheid ‘voor’ en in 57% van de referenda ‘tegen’. We moeten voorzichtig zijn hier conclusies over te trekken. Veel referenda gaan over een vraag als ‘bent u voor of tegen het voorgenomen beleid van het college van B&W’, maar zeker niet alle referenda!
Het aantal referenda waar de meerderheid ‘tegen’ stemt groeit de laatste jaren. Wanneer we enkel naar de referenda sinds 2018 kijken stemt de meerderheid in 66,7% van de gevallen ‘tegen’.
In het bijzonder bij één thema valt het op dat een grote meerderheid vaak ‘tegen’ stemt: parkeren. Bij parkeer-gerelateerde referenda is de groep die ‘tegen’ stemt bovengemiddeld vaak groter dan ‘voor’. Van de 13 parkeergerelateerde referenda, stemde in 10 gevallen de meerderheid ‘tegen’.
De gemiddelde opkomst bij referenda is lager dan bij gemeenteraadsverkiezingen
De gemiddelde opkomst bij een lokaal referendum is 56,6%.
De variatie is echter groot per referendum. De laagste opkomst ooit was bij een referendum over de herbestemming van een Culemborgse kapel in 2005. 2,7% van de Culemborgers kwam opdagen. Daar staat een referendum in Groenlo (1974) tegenover, waar aan de inwoners werd gevraagd of zij wilden aansluiten bij het gewest Twente of gewest Oost Gelderland. Maar liefst 99% van de inwoners bracht hun stem uit.
In 57,9% van de gemeenten is nog nooit een referendum gehouden
De ene gemeente heeft beduidend meer ervaring het houden van een referendum dan de andere gemeente. In totaal heeft in 42,1% van de van de huidige gemeenten ooit een referendum plaatsgevonden. In 57,9% van de gemeenten is dus nog nooit een referendum gehouden.
De meeste referenda hebben plaatsgevonden in Amsterdam (12), Leiden (4), Rotterdam (3), Zaanstad (3), Groningen (3), Haarlem(3), Arnhem (3) en Zoetermeer(3).
Ook in het Friese dorp Nij Altoenae (325 inwoners) hebben tussen 1991 en 2006 3 (!) referenda plaatsgevonden. Alle referenda gingen over het wel/niet behouden van de dorpsstatus.
Ervaring KWINK groep
KWINK groep heeft veel ervaring op het gebied van onderzoek naar verkiezingen en referenda. Zo hebben we voor gemeenten het proces rond lokale referenda geëvalueerd, zoals het leeronderzoek verkiezingsorganisatie voor gemeenten. Ook schreven we eerder een artikel over gemeentelijke verkiezingen tijdens corona.
Daarnaast doet KWINK groep veel onderzoek naar burgerparticipatie. We evalueren doorlopen participatietrajecten (zoals in Dalfsen of in de Gieterse Polder) of het gehele participatiebeleid van een gemeente of landelijk programma (zoals in Maasgouw of de participatiecoalitie). We evalueren niet alleen, we denken ook mee over oplossingsrichtingen bij het formuleren van nieuw beleid (zoals in Den Haag)
