Twee evaluaties naar ondersteuning van klokkenluiders openbaar

In opdracht van het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) evalueerde KWINK groep twee voorzieningen voor klokkenluiders: de voorziening rechtsbijstand en mediation en de voorziening psychosociale ondersteuning. De evaluaties laten zien dat beide voorzieningen in een behoefte van melders voorzien, maar ook dat er mogelijkheden zijn om de ondersteuning verder te verbeteren. De rapporten zijn inmiddels naar de Tweede Kamer gestuurd.

Context

Het melden van een vermoeden van een misstand kan ingrijpende gevolgen hebben. Melders kunnen te maken krijgen met juridische procedures en conflicten op het werk, maar ook met onzekerheid, stress en andere gevolgen voor hun welzijn. Goede ondersteuning tijdens het meldproces is daarom belangrijk.

Sinds september 2022 kunnen melders via het Huis voor Klokkenluiders psychosociale ondersteuning krijgen van Slachtofferhulp Nederland. Sinds februari 2024 kunnen melders, personen die hen bijstaan en betrokken derden daarnaast in aanmerking komen voor kosteloze rechtsbijstand of mediation via de Raad voor Rechtsbijstand.

De voorzieningen zijn ingesteld om melders tijdens het meldproces te ondersteunen. Daarmee wordt onder meer beoogd bij te dragen aan het voortzetten van een melding, het voorkomen en de-escaleren van conflicten en het versterken van de rechtsbescherming van melders.

De evaluaties

In beide evaluaties stond de vraag centraal in hoeverre de voorzieningen bijdragen aan de doelen waarvoor zij zijn ingericht en hoe de voorzieningen in de praktijk functioneren.

Voor de onderzoeken analyseerden we relevante documenten en spraken we met de organisaties die betrokken zijn bij de uitvoering, waaronder het Huis voor Klokkenluiders, de Raad voor Rechtsbijstand, Slachtofferhulp Nederland en het ministerie van BZK. Ook spraken we met organisaties die regelmatig in contact staan met met (potentiële) melders.

Een belangrijk onderdeel van beide onderzoeken vormden de ervaringen van melders zelf. Voor de evaluatie van rechtsbijstand en mediation spraken we met 21 melders die van de voorziening gebruik hebben gemaakt. Ook voerden we een schriftelijke uitvraag uit onder advocaten en mediators. Voor de evaluatie van de psychosociale ondersteuning spraken we met negen melders die ondersteuning van Slachtofferhulp Nederland hebben ontvangen.

Rechtsbijstand en mediation: waardevolle ondersteuning, met ruimte voor verbetering

De voorziening rechtsbijstand en mediation voorziet in een duidelijke behoefte aan juridische ondersteuning. Het beschikbaar stellen van kosteloze rechtsbijstand helpt melders om het meldtraject voort te zetten en draagt bij aan het versterken van hun rechtsbescherming. Melders zijn hierdoor beter in staat hun rechtspositie te bewaken en hun rechten in te roepen. Ook geeft het hebben van een advocaat melders het gevoel dat zij er niet alleen voor staan.

De inrichting van de voorziening is logisch en de samenwerking tussen het Huis voor Klokkenluiders en de Raad voor Rechtsbijstand functioneert goed. Wel signaleren we twee belangrijke knelpunten in de uitvoering:

Zo lukt het niet altijd om een melder direct te koppelen aan een passende advocaat. Sommige melders hebben meerdere matchingsvoorstellen nodig voordat een advocaat hun zaak aanneemt. Binnen de huidige inrichting komen de gevolgen daarvan in belangrijke mate bij de melder terecht. Juist omdat melders zich vaak al in een kwetsbare en onzekere positie bevinden, vinden we dat onwenselijk.

Daarnaast geven advocaten aan dat de huidige vergoeding niet altijd aansluit bij de tijd die klokkenluiderszaken vragen. Deze zaken kunnen complex, langdurig en intensief zijn. Wij bevelen daarom aan om de passendheid van de vergoeding nader te onderzoeken en deze zo nodig aan te passen.

Opvallend is verder dat de voorziening in de praktijk vrijwel uitsluitend wordt gebruikt voor rechtsbijstand. Van mediation wordt nauwelijks gebruikgemaakt. Daardoor konden we de mogelijke bijdrage van mediation aan bijvoorbeeld het de-escaleren van conflicten in deze evaluatie niet vaststellen.

Psychosociale ondersteuning: een luisterend oor tijdens een belastend traject

Ook de psychosociale ondersteuning voorziet in een behoefte van melders. De ondersteuning door Slachtofferhulp Nederland biedt melders een luisterend oor, erkenning en steun bij het omgaan met spanning, onzekerheid en langdurige belasting. Melders geven aan dat de ondersteuning helpt om rust te vinden, gedachten te ordenen en het meldproces vol te houden. Een belangrijk pluspunt is dat zij snel terechtkunnen en er geen wachttijden zijn.

Tegelijkertijd zien we dat de ondersteuning voor een deel van de melders onvoldoende aansluit bij hun behoeften. De voorziening is bewust ingericht als psychosociale ondersteuning en niet als psychologische hulpverlening. De meeste melders die wij spraken hadden daarnaast behoefte aan intensievere of meer specialistische psychologische ondersteuning.

Voor de toekomst bevelen we aan om laagdrempelige psychosociale ondersteuning beschikbaar te houden én ervoor te zorgen dat melders die daar behoefte aan hebben toegang krijgen tot intensievere psychologische hulp.

Bekendheid en vindbaarheid

Een aandachtspunt dat in beide evaluaties terugkomt, is de bekendheid en vindbaarheid van het ondersteuningsaanbod. Er is bewust niet breed ingezet op landelijke bekendheid: toegang tot de voorzieningen verloopt via het Huis voor Klokkenluiders en de voorzieningen zijn bedoeld voor een specifieke groep melders.

Tegelijkertijd zien we dat veel melders vóór hun contact met het Huis niet weten welke ondersteuning beschikbaar is. Ook partijen die vaak als eerste met potentiële melders in contact komen, zoals vertrouwenspersonen en vakbonden, zijn niet altijd bekend met de voorzieningen.

Wij bevelen daarom aan om duidelijker zichtbaar te maken welke ondersteuning voor melders beschikbaar is, voor wie deze ondersteuning bedoeld is en hoe zij daarvan gebruik kunnen maken. Goede communicatie kan ook helpen vooraf duidelijkere verwachtingen te scheppen over de ondersteuning.

Vervolg

De minister van BZK heeft beide evaluaties op 28 augustus 2026 naar de Tweede Kamer gestuurd. In de Kamerbrief schrijft de minister dat beide voorzieningen voorzien in een behoefte van melders, steun bieden in moeilijke omstandigheden en door melders worden gewaardeerd.

De minister onderschrijft het belang van het verder vergroten van de bekendheid van de voorzieningen en gaat de komende periode aan de slag met de aanbevelingen. Voor rechtsbijstand wordt onder meer gekeken naar het matchingsproces en de vergoeding van advocaten. Voor psychosociale ondersteuning wordt verkend hoe ook op langere termijn passende ondersteuning beschikbaar kan blijven.

De minister heeft aangekondigd de Tweede Kamer in het voorjaar van 2027 nader te informeren over de opvolging van de aanbevelingen en de verdere vormgeving van de ondersteuning.

Ervaring van KWINK groep

KWINK groep heeft ruime ervaring met onderzoek op het thema klokkenluiders. Eerder voerden wij de evaluatie van de Wet Huis voor klokkenluiders uit en evalueerden we de pilot mediation en juridische ondersteuning voor klokkenluiders binnen de sector Rijk. Op dit moment zijn we daarnaast betrokken bij de evaluatie van het Huis voor Klokkenluiders als zelfstandig bestuursorgaan.

Ook buiten het klokkenluidersdomein voeren we regelmatig onderzoek uit naar organisaties die zich bezighouden met integriteitsvraagstukken. Zo evalueerden we eerder de Integriteitscommissie van het ministerie van Justitie en Veiligheid.

Wilt u meer weten over deze evaluaties of over onze expertise op dit onderwerp? Neem dan contact op met Bob de Baaij, Felix Vogel, Emma van den Aakster of Pauline Modderman.